top

МАГ/The International Association for the Humanities     ЖУРНАЛ МЕЖДУНАРОДНОЙ АССОЦИАЦИИ ГУМАНИТАРИЕВ

О войнах памяти: белорусский случай

В Беларуси приостановлен выпуск – в связи с арестом банковского счета – независимого интеллектуального журнала “АРХЭ”, который выходит с 1998 года (в белорусской википедии журнал характеризуется как “навуковы, навукова-папулярны, грамадзка-палітычны і літаратурна-мастацкі”). Миссия журнала была определена его основателями как включение белорусского сообщества в глобальный интеллектуальный дискурс, а также насыщение белорусского интеллектуального пространства важнейшими текстами (в основном) ХХ века.

С течением времени журнал сосредоточился на открытии “неизвестной” белорусской истории: там публиковались работы западных (в т.ч. эмигрировавших) и белорусских историков, посвященные партизанскому движению, антисоветскому сопротивлению и т.д. Одной частью белорусского научного и интеллектуальнго сообщества эти публикации оценивались как важный вклад в восстановление “исторической правды.” В частности, по мнению историка Алексея Короля «Менавіта гэты часопіс стаўся цэнтрам, вакол якога зьбіраецца і фармуецца нацыянальная эліта. Яна падвяргае аб’ектыўнаму перагляду канцэпцыю Другой сусьветнай вайны.”

Другая часть белорусского общества рассматривала издательский проект АРХЭ” как не столько научный, сколько идеологический: в 2008г. сдвоенный номер 7-8 был признан судом экстремистским. Согласно уже упомянотому Алексею Королю, версия истории, предлагаемая журналом “АРХЭ,” вступила в противоречие с той трактовкой истории, которая была перенята от советского периода и стала основанием для официальной белорусской идеологии.

В октябре 2012 газета “Наша Ніва” сообщила, что редактора “АРХЭ” Валерку Булгакова задержали в Гродно во время презентации книги историка Яна Шумского “Саветызацыя Заходняй Беларусі”; он был обвинен в нелегальной торговле книгами (помимо журнала, “АРХЭ” включал книгоиздательский проект, а также информационный портал). Через несколько дней “Наша Ніва”опубликовала стенорамму передачи белорусского телевидения, в которой повторялись эти обвинения. После этого главный редактор “АРХЭ” Валерка Булгаков передал редактирование приостановленного журнала Алексею Пашкевичу и покинул страну.

15 ноября издатель журнала Андрей Дынько опубликовал в “Нашай Ніве” свои размышления о происшедшем с журналом и его главным редактором: “Как можно судить, вопросы к Валерке Булгакову вызваны не собственно журналом, а книгами, – пишет Дынько. А именно — изданиями политического характера, которые распространялись в Беларуси в последнее время. <…> Департамент финансовых расследований заблокировал счет издания”. По мнению А. Дынько, эмиграция именно белорусскоязычных интеллектуалов является пагубным событием, потому что в эмиграции можно сохранить и восстановить выпуск всего, кроме “живого белорусского языка”, который может развиваться только в Беларуси.

“Мост/The Bridge” попросил Валерку Булгакова ответить на несколько вопросов относительно концепции и политики журнала. Интервью было взято по электронной почте.

Алена Гапава: Часопіс “АРХЭ” стаўся на Беларусі значнай інтэлектуальнай з’явай; ён таксама быў заўважаны навуковай супольнасьцю за межамі. Не так даўно адзін з рэдактараў міжнароднага акадэмічнага часопісу “Ab Imperio”, што займаецца даследваньнямі нацыяналізму, ў прыватнай размове адзначыў, што вельмі упадабаў працу “АРХЭ” ў галіне беларускай гісторыі. Між тым “АРХЭ” – гэта не акадэмічнае выданьне ў прынятым сэнсе, але і не проста інтэлектуальны часопіс, як, напрыклад, “Неприкосновенный запас” у Расіі. Як бы вы ахарактэрызавалі гэтае выданьне?

Валер Булгакаў: Парадаксальна, але пэўнаму посьпеху “ARCHE” спрыяла размытасьць канцэпцыі часопіса. Ад пачатку ў выданьня не было жорсткага тэматычнага стрыжню, якому быў бы падпарадкаваны яго зьмест. Трэба таксама сказаць, што часопіс пачаў выходзіць у пару, калі Беларусь ператварылася ў несвабодную краіну з жорсткім ідэалягічным кантролем над мэдыйнай і публічнай сфэрай, а значыць, асобныя інтэлектуалы і паасобныя інтэлектуальныя асяродкі былі пазбаўлены магчымасьці для публічнага самавыражэньня дзеля сваёй палітычнай пазыцыі. Таму рэдакцыя ад самога пачатку ператварыла “ARCHE” ў пляцоўку для самарэалізацыі тых, каму ня месца ў афіцыйнай акадэмічнай і публічнай прасторы. Як выявілася, гэта дзясяткі і нават сотні людзей.
Яшчэ адным важным фактарам сталася тое, што праз жорсткі ідэалягічны кантроль і цэнзуру ў акадэмічнай сфэры афіцыйная навука ў нас ператварылася ў служанку аўтарытарнай ідэалёгіі і прапаганды. З аднаго боку, гэта як бы кансалідуе цяперашні палітычны рэжым у Беларусі, з другога — пакідае без задавальненьня запатраваньне беларускага грамадзтва на гістарычныя веды, у прыватнасьці, пра генэзіс беларускай дзяржавы і нацыі. Гэты дэфіцыт мы стараліся запаўняць сваімі публікацыямі. Пры чым сярод іх аўтараў былі далёка не адны беларусы. На ўзьнікненьне незалежнай беларускай дзяржавы міжнародная акадэмічная супольнасьць адказала якасным і колькасным ростам беларусазнаўчых дасьледаваньняў. Як і мае быць у закрытым грамадзтве, афіцыйная навука іх або ігнаруе, або проста староніцца (бо ня ведае заходніх моў), і таму наша місія палягала ў іх перакладзе і папулярызацыі сярод беларускага чытача.
Таму, калі коратка, наша канцэпцыя палягала ў тым, каб чуйна рэагаваць на бягучую інтэлектуальную і чытацкую кан’юнктуру. Натуральна, што строга акадэмічным ці знарочыста інтэлектуальным у такой сытуацыі “ARCHE” быць ня мог.

А.Г.: Як вы бачылі мэту (палітыку) “АРХЭ” напрыканцы 90-х, калі толькі пачалі яго выдаваць, і як яна змянілася за гэтыя гады. Якой бачыцца мэта выданьня, калі яно застанецца, зараз?

В.Б.: Я ўжо часткова адказаў на гэта пытаньне вышэй. Удакладню толькі, што першыя нумары былі “інтэлектульнымі” настолькі, наколькі мы разумелі інтэлектуальнасьць тады: такая мяшанка Вальтэра Бэн’яміна, Лешака Калакоўскага і Вітальда Гамбровіча. Пасьля пачаўся крэн у бок палітычнай навукі, а апошнія пару гадоў мы друкавалі пераважна, хоць і не выключна, гістарычныя дасьледаваньні.
Мэта ж, ці хутчэй місія, застаецца тая самая: выбіваць іскру, быць запатрабаванымі, парушаць ідэалягічна і прапагандысцка матываваныя канвэнцыі. Мы ўжо цяпер забыліся, што ў другой палове 1990-х ніхто ня верыў, што магчымы штомесячны часопіс на беларускай мове, які будзе прэзэнтаваць якасныя пераклады замежнай гуманітарыстыкі. Цяпер гэта ў парадку рэчаў.
Праўда, з увагі на пагром нашага асяродзьдзя, які пачаўся зь верасьня, больш актуальнай стаецца тактычная мэта: як выжыць у сытуацыі, калі дзяржава пагражае крымінальным перасьледам за нашу дзейнасьць. Цешыць толькі, што гэты пагром і перасьлед пераканаўча разьвенчвае міты пра нежыцьцяздольнасьць беларушчыны ў сучасным дынамічным сьвеце.

А.Г.: Хто з вядомых даследчыкаў друкаваўся у “АРХЭ” за гэтыя гады (я маю на ўвазе не пераклады, хоць гэта таксама важна, але спецыяльна падрыхтаваныя артыкулы)?

В.Б.: У нас былі сотні аўтараў. У “ARCHE” не было пары-тройкі сталых аўтараў, якія б пісалі з нумару ў нумар.
Раскажу пра самыя паказальныя выпадкі.
Віталь Сіліцкі, нядаўна памерлы геніяльны палітоляг, быў сталым аўтарам “ARCHE” ад 2001 году і да моманту сьмерці. Яго апошнія публікацыі ўбачылі сьвет на нашых старонках.
Апошняя прыжыцьцёвая публікацыя Васіля Быкава таксама пабачыла сьвет на старонках “ARCHE” ў 2003 г.
Насуперак стэрэатыпам, публікацыі ў “ARCHE” не рабілі вялікай шкоды і для прасоўваньня па афіцыйнай кар’ернай лесьвіцы. Наш аўтар, магілёўскі прафэсар Ігар Марзалюк, нядаўна быў прызначаны сэнатарам — кааптаваны ў Савет рэспублікі Нацыянальнага сходу РБ.

А.Г.: Некаторыя нумары часопісу альбо асобныя артыкулы былі “неўпадабаныя” часткай навуковай супольнасьці альбо дзяржаўнымі ўстановамі. Якія і чаму?

В.Б.: Пра ўпадабаньне/неўпадабаваньне навуковай супольнасьці мне цяжка гаварыць нешта пэўнае, бо не чытаў разгорнутай і сыстэмнай крытыкі нашых публікацый. Што да дзяржавы, то тут было ўсё: і палітычна матываванае выкіданьне з друкарняў, і прыпыненьне выхаду на 3 месяцы, і павальныя падатковыя праверкі самой рэдакцыі і яе пэрсаналу, і інсьпіраваны КДБ працэс на абвінавачаньні часопісу ў публікацыі экстрэмісцкіх тэкстаў, і ну нарэшце цяперашні пагром, за якім маячыць крымінальная справа, зьвязаная з абвінавачаньнямі ў палітычных (ізноў экстрэмізм) і эканамічных злачынствах.
Што тут сказаць: так дзяржава рэагавала на публікацыі, дзе дзейны прэзыдэнт Лукашэнка паўставаў у нявыгадным сьвятле.
Але забіць “ARCHE” цяжка: мы ніяк ад цяперашняй дзяржавы не залежым, таму каб зьнішчыць наш асяродак.

А.Г.: Не ўсе публікацыі часопісу былі аднолькава навуковыя ці адпявядалі патрабаваньням “вышэйшага гатунку”, і вы як рэдактар гэта разумелі. Чаму, аднак, часам друкавалі такая матэр’ялы?

В.Б.: Як я гаварыў, “ARCHE” ніколі ня быў адрасаваны выключна акадэмічнай супольнасьці. У ім маглі друкавацца тэксты, разьлічаныя на шараговага беларускага чытача — які ён ёсьць.

А.Г.: Наколькі вам вядома, ў якой ступені артыкулы “АРХЭ” сталіся часткай беларускага навуковага дыскурсу? Як часта яны цытуюцца, перадрукоўваюцца і г.д.? Якая ўвогуле зараз сітуацыя у беларускай гуманітарстыцы? Якія ёсць выданьні і якая іх якасць?

В.Б.:“ARCHE” — гэта ня толькі часопіс, гэта яшчэ і выдавецкі праект, які рэалізоўваўся ў супрацы з рознымі выдавецтвамі. Так што калі ўзяць сучасныя афіцыйныя публікацыі на тэму, напрыклад, беларускага нацыянальнага руху канца 19 — пачатку 20 ст., або праблемы генэзісу беларускай нацыі і дзяржавы, то там сама мала 15-20% спасылак ад агульнага ліку на нашы публікацыі. Але ніякага ўсёахопнага індэксу цытаваньня нашых публікацый у акадэмічным дыскурсе пакуль не рабілася.
На рэшту пытаньня я ня буду адказваць, бо гэта вымагае доўгай гутаркі.
Адкажу на пытаньне, якое нам не было зададзена: “Чым вам можна памагчы”.
Памагчы нам можна, ствараючы магчымасьці для павялічэньня нашых кампэтэнцый і ўзбагачэньня нашых ведаў. Адна б двухмесячная стажыроўка ў якім-небудзь амэрыканскім унівэрсытэце магла аказацца больш карыснай, чым анэмічныя кампаніі салідарнасьці сярод інтэрнаўтаў.

А.Г.: Дзякуй за размову.

В заключение: Очевидно, дискуссии относительно редакционной политики “АРХЭ,” которые, к сожалению, ведут не ученые, а “государственные органы” – это еще один случай так называемых “войн памяти”, происходящих на пост-советском пространстве и связанных с перестройкой исторического сознания. Их изучением вот уже несколько лет занимается исследовательский проект под руководством Александра Эткинда Memory at War. Cultural Dynamics in Poland, Russia and Ukraine, объединяющий ученых из университетов Кембриджа, Бергена (Норвегия), Хельсинки, Тарту и Гронингена. Этой же проблеме посвящена изданная в прошлом году книга историка Николая Копосова “Память строгого режима. История и политика в России”. “Редакция бюллетеня “Мост/The Bridge” приглашает читателей принять участие в этом разговоре.

, ,